FUQAROLIK SUD ISHLARINI YURITISHDA SUD XATOSI TUSHUNCHASI VA UNING NAZARIY TAHLILI - ABDIHAKIMOV, Samandar (YURIST AXBOROTNOMASI, 2025)
Ushbu maqolada fuqarolik sud ishlarini yuritishda huquqiy xato tushunchasi, turlari va mazmuni yoritilgan bo‘lib, uning turlaridan biri sifatida sud xatosi nazariy-ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqot qilish jarayonida turli huquqshunos olimlarning fikrlari va mulohazalari o‘rganilib, ularning bergan ta’riflaridan kelib chiqqan holda sud xatosining mohiyati va mazmuni keng yoritib berilgan. Bunda sud xatosi tushunchasi, uni vujudga keltiruvchi sabablar nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilingan. Sud xatosiga olib keluvchi sabablar o‘z navbatida ikkita guruhga ajratilgan, ya’ni subyektiv hamda obyektiv omillar. Sud xatosini vujudga kelishida subyektiv omillar sifatida sudyaning malaka darajasi, uning ruhiy holati bilan bog‘liq muammolar tufayli yuzaga keluvchi xatoliklar bo‘lsa, obyektiv omillar esa sudlardagi ish hajmining yuqori ekanligi va qonunchilikdagi mavjud ziddiyatli vaziyatlarga duch kelish holatlari hisoblanadi. Shuningdek, sud xatosining sud hujjatlariga, ayniqsa hal qiluv qarorlariga ta’sir doirasi o‘rganilib, sud xatosi vujudga kelganida birinchi instansiya sudlarining o‘zi tomonidan bartaraf qilinishi mumkin bo‘lgan holatlari va sud hujjatlarining yuqori instansiya sudlari tomonidan bekor qilinishi yoki o‘zgartirilishiga olib keluvchi holatlari tahlil qilingan. Ushbu tahlillar natijasi bo‘yicha sud xatosini faktik, moddiy huquq normalari bilan bog‘liq va protsessual xatoliklardan kelib chiquvchi uchta guruhga ajratilgan. Fuqarolik protsessual qonunchilikda keltirilib o‘tilgan protsessual huquq normalarining buzilishi asoslari tahlil qilinib, ushbu qoidalardagi kamchiliklar yuzasidan yechim va takliflar berilgan. Nazariy-ilmiy taklif sifatida sud xatosiga mualliflik ta’rifi berilgan bo‘lib, bu fuqarolik sud ishlarini yuritishning maqsad va vazifalaridan chetga chiqqan holda, fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining qonunchilikda belgilangan huquq va manfaatlari buzgan holda sud hujjatlarining qabul qilinishiga olib keladigan, odil sudlovga erishishga to‘siq bo‘ladigan yoki huquq normalarining obro‘sizlanishiga olib keladigan salbiy holat deb baholangan. Amaldagi qonunchilikka taklif sifatida, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksi 3724-moddasiga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish keltirilgan.