“Yurist axborotnomasi -Вестник юриста - Lawyer herald” huquqiy, ijtimoiy, ilmiy-amaliy jurnali virtual muhitda– huquqiy sohadagi axborotni hamda davlat va jamiyat qurilishi sohasini demokratlashtirish, sud-huquq tizimi, ijtimoiy va iqtisodiy sohalardagi islohotlarning yo‘nalishlari va zamonaviy talablari asosida adliya, yuridik xizmat, advokatura bo‘yicha huquqshunos va boshqa kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish faoliyatini yoritishga hamda yuridik ta’lim sohasidagi yangicha yondashuvlar, yuridik fanning zamonaviy tendensiyalari va yutuqlarni yoritishga ixtisolashgan va o‘zaro kasbiy muloqot hamda tajriba almashishga qaratilgan o‘ziga xos akademik platforma hisoblanadi.
MODERN MODELS AND DEVELOPMENT PROSPECTS OF LEGAL EDUCATION AND PRACTICE COOPERATION IN UZBEKISTAN
This article scientifically analyzes theoretical models for the development of legal education and practice cooperation in Uzbekistan. The study covers the history, characteristics and role of the cluster approach, the “Triple Helix” model, clinical-practical and dual education models in the legal education system. The advantages of each model in improving the quality of legal training, the mechanisms of integration with practice and the socio-economic significance are revealed. The article also presents scientific conclusions on the prospects for the implementation of these models in the conditions of the Uzbek education system and ways to increase their effectiveness. The article also studies the experience of legal personnel training in developed foreign countries and shows how they can be used in Uzbekistan. The ways of cooperation between educational institutions, state organizations and private enterprises, as well as the role of legal clinics in student practice, are analyzed. The author gives practical suggestions and recommendations on improving the system of education in the field of law, properly organizing both study and work (dual education) of students, and training modern personnel who meet the requirements of the current labor market.
РЕФОРМА ИНСТИТУТА КРУПНЫХ СДЕЛОК В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН: НОВЫЕ ПОДХОДЫ К КОРПОРАТИВНОМУ КОНТРОЛЮ И ПЕРСПЕКТИВЫ ДАЛЬНЕЙШЕГО РАЗВИТИЯ ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА
21 апреля 2026 года был принят новый Закон Республики Узбекистан № ЗРУ-1137 «Об обществах с ограниченной ответственностью», вступающий в силу с 22 июля 2026 года. Закон предусматривает комплексную модернизацию корпоративного управления, направленную на повышение прозрачности деятельности хозяйственных обществ, усиление защиты прав участников и совершенствование механизмов корпоративного контроля. В статье анализируются основные новеллы закона, включая регулирование сделок с аффилированными лицами, расширение прав миноритарных участников, реформирование системы учета долей и усиление ответственности лиц, определяющих деятельность общества. Особое внимание уделено новой редакции статьи 50, посвящённой крупным сделкам. Исследуется переход от критерия стоимости имущества к критерию стоимости чистых активов общества, а также влияние данного изменения на практику корпоративного управления. Обосновывается, что использование показателя чистых активов является более экономически обоснованным подходом и способствует повышению эффективности корпоративного контроля. Вместе с тем автор приходит к выводу о необходимости дальнейшего совершенствования законодательства посредством формирования единых подходов к регулированию крупных сделок в обществах с ограниченной ответственностью и акционерных обществах, внедрения дополнительных механизмов защиты участников общества и использования отдельных положительных элементов российского корпоративного законодательства, включая институт совместного представительства юридического лица несколькими руководителями и механизмы нотариального подтверждения корпоративных решений.
ICHKI ISHLAR TERGOV BO‘LINMALARINING O‘ZINI O‘ZI BOSHQARISH ORGANLARI BILAN HAMKORLIGINI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI
Maqolada ichki ishlar organlari tergov bo‘linmalari va fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari o‘rtasidagi hamkorlikning huquqiy asoslari va uni takomillashtirish masalalari tahlil qilingan. Jinoyatchilikka qarshi kurashish, tergov samaradorligini oshirish hamda jamoatchilik ishtirokini ta’minlashda mahalla organlarining o‘rni yoritilgan. Muallif Jinoyat-protsessual kodeksi hamda sohaviy qonunlar asosida surishtiruvchi va tergovchilarning fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlari bilan chaqiruv qog‘ozlarini yetkazish, tintuv va olib qo‘yish, mol-mulkni xatlash, “jamoa kafilligi”ni qo‘llash va jinoyat sabablarini bartaraf etish kabi jarayonlardagi hamkorligini tahlil qilgan. Maqolada O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi (keyingi o‘rinlarda – JPK deb yuritiladi) doirasida fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlari vakillarining protsessual maqomiga birinchi marta tizimli tahlil o‘tkazilgan, tergov bo‘linmalari bilan hamkorlikning olti yo‘nalishida huquqiy bo‘shliqlar aniqlanib, JPK 97, 139, 160 va 252-moddalariga kiritilishi lozim bo‘lgan aniq o‘zgartirish va qo‘shimchalar taklif etilgan hamda qiyosiy-huquqiy tahlil metodologiyasini qo‘llagan holda Germaniya, Yaponiya va Rossiya Federatsiyasi amaliyoti o‘rganilgan. Maqolada amaldagi qonunchilikda mazkur hamkorlikning ayrim jihatlari to‘liq va aniq tartibga solinmagani, bu esa huquqni qo‘llash amaliyotida muammolar keltirib chiqarayotgani qayd etilgan. Xorijiy davlatlar qonunchiligi va amaliyotidagi ilg‘or yondashuvlar tahlil qilinib, ularni milliy qonunchilikka implementatsiya qilish imkoniyatlari asoslangan. Ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
UNIDROITNING “RAQAMLI AKTIVLAR VA XUSUSIY HUQUQ” TAMOYILLARINING MILLIY QONUNCHILIKGA IMPLEMENTATSIYA QILISH MASALALARI
Mazkur maqolada UNIDROIT tomonidan ishlab chiqilgan “Raqamli aktivlar va xususiy huquq” tamoyillarining milliy qonunchilikka implementatsiya qilish masalalari ilmiy-huquqiy jihatdan tahlil qilinadi. Mazkur maqolaning maqsadi UNIDROITning “Raqamli aktivlar va xususiy huquq” tamoyillarini tahlil qilish hamda ularni milliy qonunchilikka implementatsiya qilish istiqbollari va muammolarini aniqlashdan iborat. Tadqiqotda xususiy huquq institutlarining transformatsiyasi, kollizion normalarning roli hamda xalqaro huquqiy majburiyatlar bilan uyg‘unlik masalalariga alohida e’tibor qaratiladi. Shuningdek, maqolada turli davlatlar tajribasi asosida milliy qonunchilikni takomillashtirish yo‘llari ko‘rib chiqilib, raqamli aktivlarni fuqarolik huquqi obyektlari tizimiga kiritish, ularning huquqiy ta’rifini belgilash va alohida normativ-huquqiy hujjat qabul qilish zarurati asoslab beriladi. Maqolada raqamli aktivlarni fuqarolik huquqining alohida obyekti sifatida e’tirof etish, ularning huquqiy ta’rifini milliy qonunchilikka kiritish hamda “Raqamli aktivlar to‘g‘risida” alohida qonun qabul qilish zarurligi asoslab berilgan. Shuningdek, Fuqarolik kodeksining 81-moddasiga raqamli aktivlarni fuqarolik huquqlari obyektlari tarkibiga kiritishga oid qo‘shimcha norma kiritish taklif etilgan. Maqolaning ilmiy yangiligi UNIDROIT tamoyillarining milliy huquq tizimiga implementatsiyasi bo‘yicha kompleks yondashuv ishlab chiqilgani, raqamli aktivlarga nisbatan lex rei sitae prinsipini qo‘llashning o‘ziga xos jihatlari ochib berilgani hamda muallifning raqamli aktivlarni alohida fuqarolik-huquqiy obyekt sifatida tan olish zarurligi haqidagi ilmiy pozitsiyasi asoslanganida namoyon bo‘ladi.
FUQAROLIK-HUQUQIY SHARTNOMAVIY MAJBURIYATLARNING BAJARILISHINI TA’MINLASH SOHASIDAGI QONUNCHILIKDAGI YANGILIKLAR
Mazkur ilmiy maqolada fuqarolik-huquqiy shartnomaviy majburiyatlarning bajarilishini ta’minlash sohasidagi qonunchilikda so‘nggi yillarda amalga oshirilgan islohotlar ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilingan. Unda, fuqarolik shartnomaviy munosabatlardan kelib chiqadigan majburiyatlar bajarilishini ta’minlashning yangi usullari joriy etilganligi va mavjudlari esa majburiyat taraflarining manfaatlariga mushtarakligiga muvofiq tarzda tegishli o‘zgartirish hamda qo‘shimchalar kiritilib, takomillashtirilganligi bayon etiladi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksiga yangi normalar, jumladan 259¹-modda orqali kreditorlar talablarini ta’minlash mexanizmlarining takomillashtirilishi, garov institutiga oid garov tushunchasi va uning vujudga kelish asoslariga bag‘ishlangan 264-moddasiga kreditor manfaatini yanada kafolatlovchi o‘zgartishlar, shuningdek undiruvni garovga qo‘yilgan mol-mulkka qaratish asoslarini ifodalovchi 279-moddasiga qarzdorning qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida o‘zgartirish kiritilib, unda “juda arzimas buzilish” tushunchasining aniqlashtirilganligi yoritilgan. Shuningdek, maqolada zamonaviy huquqiy institutlar – “eskrou” mexanizmining milliy qonunchilikka joriy etilishi, uning elektron tijorat va qurilish sohasidagi ahamiyati, xorijiy tajriba bilan qiyosiy tahlil asosida yoritilgan. Muallif tomonidan eskrou shartnomasini Fuqarolik kodeksiga alohida institut sifatida kiritish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan. Maqolada ilgari surilgan takliflar majburiyatlar bajarilishini ta’minlash tizimini yanada takomillashtirish, huquqni qo‘llash amaliyoti samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
PROKUROR HUQUQIY VOSITALARINI TASNIFLASHNING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI
Mazkur maqolada prokuror huquqiy vositalarining ilmiy-nazariy asoslari, ularning mazmun-mohiyati va tizimlashtirish masalalari tadqiq etilgan. Muallif prokuror huquqiy vositalarini tasniflash bo‘yicha milliy va xorijiy olimlarning yondashuvlarini qiyosiy tahlil qilib, ularni ikkita asosiy guruhga ajratgan holda o‘rgangan. Maqolada A.Davletov, E.Yergashev, N.Koreshnikova, A.Marinicheva, S.Filipenko va boshqa yetakchi huquqshunos olimlarning tasniflash mezonlari atroflicha muhokama qilingan va ba’zi o‘rinlarda ular bilan ilmiy munozaraga kirishilgan. Prokurorning nazorat bilan bog‘liq bo‘lmagan vositalari ham protsessual nazorat bilan bog‘liq bo‘lmagan vositalar va noprotsessual nazorat bilan bog‘liq bo‘lmagan vositalarga bo‘lib tahlil qilingan. Maqola yakunida muallif tomonidan prokuror huquqiy vositalarini maqsadiga, funksional mansubligiga, normativ tartibga solish manbasiga va ifodalanish shakliga ko‘ra tizimlashtirilgan mualliflik tasnifi taklif etilgan. Prokuror huquqiy vositalari maqsadiga ko‘ra qonun buzilishi, uning kelib chiqish sabablari va bunga imkoniyat yaratib berayotgan shart-sharoitlarni aniqlashga qaratilgan vositalar hamda aniqlangan qonun buzilishiga nisbatan ta’sir ko‘rsatish vositalariga bo‘linishi hamda prokuror huquqiy vositalari ifodalanish shakliga ko‘ra qonunda nazarda tutilgan harakatlar (masalan, prokuror tekshiruvi) va hujjatlarga (prokuror nazorati hujjatlari va h.k.) tasniflanishi ham tahlil etilgan.
MARKAZIY OSIYODA ATROF-MUHITGA TRANSCHEGARAVIY TA’SIR MASALALARI: XALQARO-HUQUQIY TARTIBGA SOLISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
Ushbu maqolada Markaziy Osiyo mintaqasida atrof-muhitga transchegaraviy ta’sir yetkazish muammolari va ularni xalqaro-huquqiy jihatdan tartibga solish masalalari tahlil qilingan. Mintaqada transchegaraviy ekologik xavf-xatar manbalari sifatida suv resurslari taqsimotidagi nomuvofiqlik, Orol dengizi inqirozi, sanoat chiqindilari va uran qoldiqxonalari radiatsiyasi ko‘rsatilgan. Muallifning fikricha, Markaziy Osiyo davlatlari tomonidan ekologiya va atrof-muhit muhofazasiga oid nufuzli xalqaro hujjatlar (Espo, Xelsinki, Nyu York, Orxus konvensiyalari va ularning protokollari)ning bir xilda ratifikatsiya qilinmagani yagona huquqiy majburiyatlar maydonini yaratish va nizolarni samarali hal etishga to‘sqinlik qilmoqda. Shuningdek, muallif transchegaraviy zararni baholash va kompensatsiya qilishning murakkabligini xalqaro sud amaliyoti (“Treyl Smelter”, “Gabchikova-Nadmarosh”, “Lanu ko‘li” ishlari) va Yevropa Ittifoqi tajribasi asosida ochib beradi. Maqolaning xulosa qismida ekologik xavfsizlik masalalarini siyosiylashtirmasdan, yagona transchegaraviy monitoring tizimini joriy etish, milliy qonunchiliklarda “transchegaraviy ta’sir yoyilgan hudud” tushunchasini mustahkamlash zarurligi ko‘rsatilgan. Muallif muammoning amaliy yechimi sifatida mintaqada ekologik sug‘urta bozorini rivojlantirishni, shuningdek, Davlatlararo kotibiyat, Mintaqaviy ekspertiza byurosi va Transchegaraviy zararni qoplash bo‘yicha ko‘ptomonlama moliyaviy jamg‘arma ta’sis etish takliflarini ilgari suradi.
IQTISODIY SOHADA KORRUPSIYAVIY XAVF-XATARLARNING OLDINI OLISH: MEXANIZMLAR VA ILMIY ZAMONAVIY YONDASHUVLAR
Ushbu ilmiy maqolada iqtisodiy sohada korrupsiyaviy xavf-xatarlarning nazariy-huquqiy mohiyati, ularning kelib chiqish omillari va oldini olish zamonaviy mexanizmlari tizimli tahlil qilingan. Maqolada korrupsiyaning davlat boshqaruvi, davlat xaridlari, soliq, bojxona va moliyaviy munosabatlarga salbiy ta’siri ochib berilgan. Shuningdek, zamonaviy ilmiy yondashuvlar risk-menejment, raqamlashtirish, komplaens nazorat, ochiq ma’lumotlar tizimining ahamiyati institutsional islohotlar kabi vositalar asosida korrupsiyaga qarshi kurashishning samarali usullari yoritilgan va ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Bu borada O‘zbekistonlik olimlarning ilmiy qarashlari tahlil qilingan. Milliy va xorijiy davlatlar tajribasi o‘rganilib, respublikamizda amalga oshirilayotgan huquqiy islohotlar o‘zaro taqqoslangan holda tahlil qilinib, O‘zbekiston sharoiti uchun amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Xususan, elektron davlat xizmatlari, avtomatlashtirilgan nazorat tizimlari va jamoatchilik ishtirokining korrupsiyaga qarshi kurashishdagi o‘rni yoritilgan. Maqolada korrupsiyaga qarshi samarali kurashish uchun huquqiy, iqtisodiy va institutsional mexanizmlarni uyg‘unlashtirgan kompleks yondashuvni taklif etiladi. Ilmiy maqoladagi tahlillar huquqiy va iqtisodiy sohada shaffoflikni ta’minlash va korrupsiyaviy xavflarni minimallashtirishga xizmat qilishi ko‘rinadi.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI QONUNCHILIGIDA BOLANING TA’LIM OLISHGA BO‘LGAN HUQUQLARINI TA’MINLASHGA OID NORMALARI TAHLILI
Mazkur maqolada bolaning ta’lim olishga bo‘lgan huquqlarini ta’minlash sohasidagi milliy qonunchilik hujjatlari atroflicha tahlil qilingan hamda ushbu huquqning huquqiy kafolatlarini mustahkamlashga qaratilgan normalarning mazmun-mohiyati yoritib berilgan. Shu bilan bir qatorda, bolalarning ta’lim olish huquqini ta’minlash masalasiga doir xalqaro huquqiy hujjatlar, xususan, bola huquqlarini himoya qilishga qaratilgan universal va mintaqaviy xalqaro-huquqiy standartlarda belgilangan qoidalar ham o‘rganilgan. Milliy va xalqaro huquq normalarining o‘zaro uyg‘unligi hamda ularning amaliyotdagi ahamiyati ilmiy jihatdan tahlil etilgan. Shuningdek, maqolada bolaning ta’lim olish huquqini amalga oshirish jarayonida yuzaga kelayotgan ayrim dolzarb muammolarga alohida e’tibor qaratilgan. Jumladan, ta’lim muassasalarida bolalarga nisbatan pedagog xodimlar, xususan tarbiyachilar va tarbiyachi yordamchilari tomonidan sodir etilayotgan jismoniy, ruhiy hamda boshqa shakldagi zo‘ravonlik holatlarining ko‘payib borayotganligi yuzasidan statistik ma’lumotlar keltirib o‘tilgan. Maqolada mazkur muammoni bartaraf etishning huquqiy mexanizmlarini takomillashtirish maqsadida xorijiy davlatlar qonunchiligi va huquqni qo‘llash amaliyoti o‘rganilgan. Xorij tajribasini tahlil qilish asosida bolalarning ta’lim olish huquqini yanada samarali ta’minlash, ularni har qanday zo‘ravonlik shakllaridan himoya qilish, shuningdek, pedagog xodimlarning mas’uliyatini oshirishga qaratilgan ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Ushbu takliflarni amaliyotga tatbiq etish bolalar huquqlarini himoya qilish tizimini takomillashtirishga hamda ta’lim muassasalarida xavfsiz va sog‘lom muhitni shakllantirishga xizmat qilishi asoslab berilgan.
POSTMORTAL REPRODUKSIYA NATIJASIDA TUG‘ILGAN BOLALARNING MEROS HUQUQIY MUNOSABATLARDAGI MAQOMI
Mazkur maqolada postmortal reproduksiya natijasida tug‘ilgan bolalarning meros huquqiy maqomi zamonaviy yordamchi reproduktiv texnologiyalar jadal rivojlanib borayotgan sharoitda kompleks ilmiy-huquqiy tahlil qilingan. Maqolada postmortal reproduksiya tushunchasining nazariy-huquqiy mohiyati, uning fuqarolik huquqidagi o‘rni hamda shaxsning vafotidan keyingi reproduktiv huquqiy munosabatlar tizimidagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, postmortal reproduksiya institutining klassik “nassiturus” tamoyilidan farqli jihatlari chuqur asoslantirilgan bo‘lib, ularning huquqiy tabiati, subyektlilik masalasi hamda meros huquqlariga ta’siri qiyosiy tahlil qilingan. Mazkur yo‘nalishda Buyuk Britaniya, Germaniya, AQSH hamda ayrim umumiy huquq tizimiga mansub davlatlar qonunchiligi va sud amaliyoti o‘rganilib, postmortal reproduksiya natijasida tug‘ilgan bolalarning huquqiy maqomini belgilashga nisbatan shakllangan universal, maxsus va cheklovchi yondashuvlar tizimli ravishda tasniflangan. Maqolada O‘zbekiston Respublikasining amaldagi fuqarolik qonunchiligida ushbu institutni tartibga solishga doir huquqiy bo‘shliqlar mavjudligi aniqlanib, mazkur munosabatlarni kompleks tartibga solish zarurati ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Muallif tomonidan postmortal reproduksiyani mustaqil va murakkab fuqarolik-huquqiy institut sifatida e’tirof etish taklifi ilgari surilib, uning huquqiy oqibatlarini belgilashga doir konseptual yondashuv ishlab chiqilgan. Xususan, postmortal reproduksiya natijasida tug‘ilgan bolalarning meros huquqlarini tan olish uchun quyidagi asosiy shartlar tizimi taklif etiladi: meros qoldiruvchining oldindan berilgan aniq va erkin ifodalangan yozma roziligi; reproduktiv jarayonni amalga oshirishning qonunchilikda belgilangan muddat cheklovlari; hamda bola va meros qoldiruvchi o‘rtasidagi genetik bog‘liqlikni ishonchli tarzda aniqlash mezonlari. Ushbu talablarni Fuqarolik kodeksida alohida norma sifatida mustahkamlash zarurligi asoslantiriladi.Natijada, maqolada postmortal reproduksiya institutining fuqarolik huquqi tizimidagi o‘rni, uning meros huquqiga ta’siri hamda kelgusida qonunchilikni takomillashtirish yo‘nalishlari bo‘yicha ilmiy-amaliy xulosalar shakllantirilgan.
JINOYAT PROTSESSIDA ISH YURITISHNI ISTISNO QILUVCHI HOLATLAR BO‘YICHA O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIGA QO‘SHNI DAVLATLAR TAJRIBASI
Mazkur maqolada jinoyat ishlari bo‘yicha ish yuritishni istisno qiluvchi holatlar institutining nazariy-huquqiy mazmuni, jinoyat-protsessual tizimdagi o‘rni hamda inson huquq va erkinliklarini ta’minlashdagi ahamiyati kompleks tarzda tadqiq etilgan. Tahlillar doirasida jinoyat ishini qo‘zg‘atishni rad etish va tugatish bilan bog‘liq protsessual mexanizmlarning huquqiy tabiati, ularning jinoyat-huquqiy javobgarlikdan ozod etuvchi moddiy normalar bilan o‘zaro uzviy bog‘liqligi ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Muallif tomonidan ish yuritishni istisno qiluvchi holatlarning jinoyat protsessida insonparvarlik tamoyilini ro‘yobga chiqarish, asossiz jinoiy ta’qibning oldini olish, shaxsni jinoiy javobgarlikka tortmasdan turib uning ijtimoiy moslashuviga ko‘maklashish va qayta jinoyat sodir etish ehtimolini kamaytirishdagi roli asoslab berilgan. Shuningdek, maqolada O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi Tojikiston, Qirg‘iziston, Qozog‘iston va Turkmaniston respublikalarining jinoyat hamda jinoyat-protsessual qonunchiligi bilan qiyosiy-huquqiy jihatdan tahlil qilinib, ish yuritishni istisno qiluvchi holatlarni qo‘llash asoslari, jabrlanuvchi roziligining ahamiyati, yarashuv institutining protsessual xususiyatlari, reabilitatsiya etiladigan va etilmaydigan asoslarning huquqiy oqibatlari hamda protsessual kafolatlarning o‘ziga xos jihatlari yoritilgan. Tahlillar davomida xorijiy olimlarning jinoyat ishini tugatish, jinoiy ta’qibni yakunlash, dispozitiv normalarni qo‘llash va protsessual adolatni ta’minlashga oid ilmiy qarashlari tanqidiy tahlil qilinib, milliy qonunchilik nuqtai nazaridan baholangan. Tahlillar natijalariga ko‘ra, jinoyat ishlari bo‘yicha ish yuritishni istisno qiluvchi holatlarni tizimlashtirish, reabilitatsiya institutini takomillashtirish, jabrlanuvchi hamda gumon qilinuvchi huquqlarining protsessual kafolatlarini kuchaytirish, ishni tugatishning huquqiy oqibatlarini aniq belgilash hamda sudga qadar ish yuritishda insonparvarlik va protsessual adolat tamoyillarini mustahkamlashga qaratilgan ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
КОРРУПЦИОННЫЕ РИСКИ В ОБЕСПЕЧЕНИИ ПРАВ ЧЕЛОВЕКА: МЕЖДУНАРОДНО-ПРАВОВЫЕ МЕЖДУНАРОДНО-ПРАВОВЫЕ МЕХАНИЗМЫ И ПРЕВЕНТИВНЫЕ МЕРЫ
В статье исследуются современные теоретико–правовые и международно-правовые аспекты коррупционных рисков в сфере обеспечения и защиты прав человека. Актуальность темы обусловлена тем, что коррупция в современных условиях рассматривается международным сообществом не только как уголовно-правовое и социально-экономическое явление, но и как одна из наиболее серьезных угроз реализации фундаментальных прав и свобод человека, принципов правового государства, верховенства права и демократического управления. Коррупционные проявления оказывают деструктивное воздействие на деятельность государственных институтов, препятствуют доступу граждан к правосудию, социальным услугам, здравоохранению и образованию, а также способствуют росту социального неравенства и снижению доверия общества к государственным органам. Статья направлена на проведение комплексного анализа сущности коррупционных рисков в сфере прав человека, выявление их основных признаков и факторов возникновения, а также изучение международно-правовых механизмов и превентивных мер противодействия коррупции, направленных на укрепление гарантий прав и свобод человека. В рамках статьи рассматриваются доктринальные подходы к определению коррупционных рисков, их взаимосвязь с нарушением прав человека, а также особенности формирования международных стандартов антикоррупционной политики. Значительное внимание уделено исследованию международно-правовых механизмов противодействия коррупции, а также универсальным и региональным международным инструментам. В статье также установлено, что современная международная практика характеризуется переходом от преимущественно репрессивной модели противодействия коррупции к превентивной модели, ориентированной на предупреждение коррупционных проявлений.
YURIDIK KLINIK VA DUAL TA’LIM ISTIQBOLLARI
Mazkur maqolada zamonaviy yuridik ta’lim tizimini takomillashtirishda yuridik klinik va dual ta’limning o‘rni hamda istiqbollari tahlil qilinadi. Maqolada raqamli transformatsiya sharoitida yuridik ta’lim, ilm-fan va amaliyot integratsiyasini ta’minlash zarurati asoslab beriladi. Yuridik klinikalar talabalarning amaliy ko‘nikmalarini shakllantirish, aholiga bepul huquqiy yordam ko‘rsatish hamda huquqiy madaniyatni yuksaltirish vositasi sifatida ko‘rib chiqiladi. Dual ta’lim esa nazariy bilimlarni amaliy faoliyat bilan uyg‘unlashtirish, talabalarni mehnat bozori talablariga mos malakali mutaxassis sifatida tayyorlashda muhim mexanizm sifatida baholanadi. Maqolada O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, “Ta’lim to‘g‘risida”gi hamda “Ilm-fan va ilmiy faoliyat to‘g‘risida”gi qonunlari asosida yuridik ta’limni rivojlantirishning huquqiy asoslari tahlil qilinadi. Shuningdek, AQSH, Germaniya va Buyuk Britaniya tajribasi o‘rganilib, milliy tizimni takomillashtirish yuzasidan ilmiy-amaliy takliflar ilgari suriladi. Maqolada, shuningdek, yuridik klinik va dual ta’limni joriy etish orqali bo‘lajak huquqshunoslarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish, nazariya va amaliyot o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni kuchaytirish hamda raqamli texnologiyalar asosida innovatsion ta’lim muhitini shakllantirish masalalari keng yoritilgan. Shuningdek, yuridik klinikalar aholining huquqiy himoyaga bo‘lgan ehtiyojini qondirish bilan bir qatorda, talabalarni real huquqiy vaziyatlarda ishlashga tayyorlovchi samarali pedagogik mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Dual ta’lim tizimi esa talabalarni sud, advokatura, davlat organlari va boshqa huquqni qo‘llovchi institutlarda amaliy faoliyatga jalb etish orqali ularning professional tayyorgarligini oshirishga xizmat qilishi asoslab berilgan. Xulosa sifatida, yuridik klinik va dual ta’limni uyg‘unlashtirish zamonaviy yuridik ta’lim sifatini oshirish, malakali kadrlar tayyorlash hamda huquqiy davlat institutlarini mustahkamlashning muhim omillaridan biri ekanligi ta’kidlangan.
ЭЛЕКТРОННАЯ РЕГИСТРАЦИЯ ПРАВ НА НЕДВИЖИМОСТЬ: ПРОБЛЕМЫ И ПУТИ ИХ РЕШЕНИЯ
В данной статье подробно исследуется процесс внедрения и развития электронной регистрации прав на недвижимое имущество в Кыргызской Республике как приоритетного направления цифровой трансформации государственного управления. Автор обосновывает тезис о том, что перевод регистрационных процедур в электронный формат выступает базовой гарантией стабильности гражданского оборота, позволяя существенно ускорить рыночные процессы, минимизировать административные издержки и повысить прозрачность взаимодействия между государством, гражданами и бизнесом. В статье подчеркивается, что эффективность современной цифровой модели регистрации определяется не только техническим совершенством порталов или мобильных приложений (таких как экосистема Tunduk), но и фундаментальным качеством правового регулирования. Особое внимание уделяется критическому анализу существующих проблем: сохранению «смешанной» электронно-бумажной формы, возникновению цифрового неравенства среди населения, а также рискам, связанным с недостоверностью кадастровых сведений и уязвимостью систем идентификации заявителей. На основе анализа международного опыта и стандартов (ЕЭК ООН, концепции «fit-for-purpose land administration») в статье формулируются конкретные научно-практические рекомендации. Предлагается комплекс мер по глубокой интеграции специального регистрационного законодательства с Цифровым кодексом, закреплению правового статуса электронного регистрационного дела и автоматизации межведомственного обмена данными. Автор делает вывод, что создание надежной системы кибербезопасности и сохранение доступной очной консультационной помощи являются необходимыми условиями для укрепления доверия общества к цифровым институтам защиты права собственности. Подобный системный подход позволит превратить электронную регистрацию из формальной цифровой копии бумажного процесса в самостоятельный и высокотехнологичный правовой механизм.
“SINDIRILGAN OYNALAR NAZARIYASI”NING JINOYAT-HUQUQIY VA KRIMINOLOGIK MEZONDAGI TALQINI: O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA QO‘LLASH ISTIQBOLLARI
Maqolada “siniq oynalar” nazariyasi jinoyatchilikning oldini olishga qaratilgan muhim kriminologik konsepsiyalardan biri sifatida ko‘rib chiqiladi. J. Uilson va J. Kelling tomonidan shakllantirilgan ushbu yondashuv mayda huquqbuzarliklarga, tartibsizlik belgilariga hamda ijtimoiy dezorganizatsiya holatlariga befarq munosabat asta-sekin ruxsat etilganlik muhitini yuzaga keltirishi va shu orqali yanada xavfli jinoyatlar sodir etilishi uchun shart-sharoit yaratishi mumkin, degan g‘oyaga asoslanadi.Tadqiqot doirasida mazkur konsepsiyani qo‘llashning xorijiy modellari tahlil qilinadi, shuningdek, milliy huquqni qo‘llash amaliyoti va huquqni muhofaza qiluvchi organlar ma’lumotlarini inobatga olgan holda, uni O‘zbekiston Respublikasi sharoitida qo‘llash imkoniyatlari baholanadi. Kriminologiya va jamoat xavfsizligi sohasidagi zamonaviy institutsional islohotlarga, jumladan, jinoyatchilik profilaktikasiga oid ilmiy asoslangan yondashuvlarni ishlab chiqishga yo‘naltirilgan ixtisoslashtirilgan ilmiy-tadqiqot tuzilmalarining tashkil etilishiga alohida e’tibor qaratiladi. O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi va Bosh prokuraturasining rasmiy statistik hamda tahliliy materiallari tahlili shuni ko‘rsatadiki, shahar muhitini obodonlashtirish, jamoat tartibiga rioya etilishi ustidan nazoratni kuchaytirish, mayda huquqbuzarliklarni barvaqt aniqlash hamda ijtimoiy dezorganizatsiya omillarini bartaraf etishga qaratilgan choralar sezilarli profilaktik ta’sir ko‘rsatadi. Shu munosabat bilan “siniq oynalar” nazariyasini repressiv nazoratning universal modeli sifatida emas, balki O‘zbekistonda jinoyatchilikning oldini olishga qaratilgan kompleks, manzilli va ijtimoiy yo‘naltirilgan tizimni shakllantirishning metodologik asosi sifatida ko‘rib chiqish mumkin.
XALQARO HUQUQDA TRANSCHEGARAVIY TAʼSIR TUSHUNCHASINING SHAKLLANISHI VA EVOLYUTSIYASI: KONSEPTUAL-HUQUQIY TAHLIL
Ushbu maqolada xalqaro huquqda transchegaraviy taʼsir tushunchasining shakllanish jarayoni hamda uning evolyutsiyasi konseptual-huquqiy jihatdan keng qamrovli tahlil qilinadi. Maqolada transchegaraviy taʼsirning nazariy asoslari, uning xalqaro ekologik huquq tizimidagi o‘rni, davlatlararo munosabatlardagi ahamiyati va huquqiy tartibga solish mexanizmlari chuqur o‘rganilgan. Shu bilan birga, mazkur tushunchaning xalqaro shartnomalar, xalqaro sud amaliyoti hamda doktrinal yondashuvlar asosida bosqichma-bosqich rivojlanishi ochib beriladi. Maqolada Trail Smelter arbitraj ishidan to zamonaviy xalqaro sud amaliyotigacha bo‘lgan tarixiy bosqichlar qiyosiy tarzda tahlil etiladi. Maqolada 1941-yildagi Trail Smelter arbitraj qarori, 1949-yildagi Xalqaro Sud Korfu kanali ishi va 1972-yildagi Stokgolm Deklaratsiyasining 21-prinsipi tushunchaning huquqiy negizlarini belgilagan va 1992-yildagi Rio Deklaratsiyasi zamonaviy meʼyoriy bazani shakllantirgan asosiy hujjatlar sifatida ko‘rib chiqiladi. Maqolada Filipp Sands, Alan Boyl, Kristina Voigt kabi yetakchi xalqaro huquqshunoslarning nazariy qarashlari tahliliy nuqtai nazardan baholanadi. Shuningdek, maqolada transchegaraviy taʼsir tushunchasining anʼanaviy davlat suvereniteti tamoyillari bilan o‘zaro aloqasi va ekologik huquq, inson huquqlari sohalarida kengayib borayotgan tatbiq doirasi ilmiy asoslab beriladi. Maqolada asosiy ilmiy muammo sifatida transchegaravi ta’sir tushunchasining yagona universal taʼrifi mavjud emasligi va turli huquq tarmoqlarida har xil talqin etilishi ko‘rsatilgan. Maqola natijasi sifatida xalqaro shartnomalarni uyg‘unlashtirish, milliy qonunchilikni modernizatsiya qilish hamda profilaktik mexanizmlarni mustahkamlash takliflari ilgari suriladi. Maqola O‘zbekiston uchun ham dolzarb bo‘lib, Orol dengizi havzasi va Markaziy Osiyo suv resurslari bo‘yicha xalqaro huquqiy pozitsiyasini mustahkamlashga xizmat qiladi.
DAVLAT ORGANLARIDA MUROJAATLAR BILAN ISHLASH JARAYONIDA KORRUPSIYAVIY XAVF-XATARLARNI ANIQLASH VA MINIMALLASHTIRISH MEXANIZMLARI
Ushbu maqolada jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlarini ko‘rib chiqish muddatlari, ularni uzaytirish hamda qisqartirish tartibi, murojaatlar to‘g‘risidagi qonunchilikni buzganlik uchun javobgarlik masalalariga doir korrupsiyaviy xavf-xatarlar va ularni bartaraf etish xususida so‘z borgan. Murojaatlarni davlat organlari va tashkilotlari tomonidan ko‘rib chiqish holati bo‘yicha rasmiy statistik ma’lumotlar keltirib o‘tilgan. Yangilangan “O‘zbekiston – 2030” strategiyasida ilgari surilgan murojaatlar bilan ishlash borasidagi istiqbolda ko‘zda tutilgan vazifalar yoritilgan. Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari to‘g‘risidagi qonunchilikni buzganlik uchun ma’muriy va jinoiy javobgarlikka tortish bilan bog‘liq bo‘lgan ayrim muammoli holatlar qiyosiy-huquqiy tahlil qilingan. Nazariyotchi olimlarning ilmiy-nazariy qarashlari va bir qator xorijiy davlatlarning murojaatlarni ko‘rib chiqish muddatiga oid tajribasi o‘rganilgan, milliy qonunchiligimiz bilan qiyosiy tahlil qilingan hamda takliflar ilgari surilgan. Murojaatlarni ko‘rmay qoldirish asoslarini aniq va qat’iy belgilashning afzalliklari, shuningdek, amaliyotda ham turfa xil talqin etishga, turlicha qarashga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan tushunchalarning mazmun-mohiyati esa qonun darajasida aniq belgilanishing joizligi taklif etilgan. “Mening fikrim” veb-portali orqali elektron jamoaviy murojaatlar berish va ularni rad etish tartibiga ham to‘xtalib o‘tilgan.
GLOBALLASHUV SHAROITIDA TIJORAT SOHASIDAGI NIZOLARNI MEDIATSIYA USULI BILAN HAL QILISHNING HUQUQIY ASOSLARI: XITOY TAJRIBASI
Maqolada globallashuv sharoitida iqtisodiy va tijorat munosabatlarining jadallashuvi natijasida yuzaga kelayotgan nizolarni hal etishda mediatsiya institutining o‘rni, ahamiyati va afzalliklari tahlil qilingan. Xususan, Xitoyda mediatsiya institutining shakllanish va rivojlanish tarixi, ushbu usul yordamida nizolarni hal qilish borasida erishilgan yutuqlar hamda “Tijorat mediatsiyasi to‘g‘risida”gi Nizomning qabul qilinishidan ko‘zlangan maqsadlar yoritilgan. Shuningdek, tijorat mediatsiyasi faoliyatining huquqiy tabiati, mazmun-mohiyati va uni amalga oshirishning asosiy prinsiplari ochib berilgan. Tijorat mediatsiyasining davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi, tijorat mediatsiyasi tashkilotlarini tuzish shartlari va tartibi, ularning ustaviga qo‘yiladigan talablar hamda faoliyatini tashkil etishning huquqiy asoslari tahlil etilgan. Bundan tashqari, tijorat mediatorlariga qo‘yiladigan malakaviy talablar, mediatsiya jarayonini o‘tkazish tartib-taomillari, taraflarning kelishuvga erishishi yoki erishmasligi bilan bog‘liq huquqiy oqibatlar ham ko‘rib chiqilgan. Maqolada mediatsiya natijasida erishilgan kelishuvni rasmiylashtirish va uning ijrosini ta’minlash mexanizmlari, tijorat mediatsiyasi tashkilotlari hamda mahalliy boshqaruv organlari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar, shuningdek, amaldagi qonunchilik talablariga rioya etilmagan taqdirda yuzaga keladigan huquqiy oqibatlar ham tahlil qilingan. Xulosa sifatida tijorat mediatsiyasi faoliyatini xorijiy davlatlar tajribasi bilan qiyosiy-huquqiy jihatdan chuqur va atroflicha o‘rganishning dolzarbligi asoslab berilgan.
МЕХАНИЗМ РАССМОТРЕНИЯ ПОТРЕБИТЕЛЬСКИХ ЖАЛОБ НА ОПЕРАТОРОВ ЭЛЕКТРОННЫХ ТОРГОВЫХ ПЛОЩАДОК: СРАВНИТЕЛЬНО-ПРАВОВОЙ АНАЛИЗ ОПЫТА КИТАЯ И УЗБЕКИСТАНА
Статья посвящена сравнительному правовому анализу механизмов рассмотрения потребительских жалоб на операторов электронных торговых площадок (ЭТП) в Китайской Народной Республике и Республике Узбекистан. Актуальность исследования обусловлена стремительным ростом рынка электронной коммерции в Узбекистане, сопровождающимся опережающим увеличением числа потребительских жалоб: с 1 328 обращений в 2024 году до 3 100 в 2025 году и 1 657 только за первый квартал 2026 года. В работе применяются сравнительноправовой и формально-юридический методы. Эмпирическую основу составляют официальные данные Государственного управления по регулированию рынков КНР (SAMR) за 2025 год и Комитета по развитию конкуренции и защите прав потребителей Республики Узбекистан за 2024– 2026 годы. Анализ охватывает четыре критерия: институциональную архитектуру механизмов рассмотрения жалоб, нормативную определённость обязанностей операторов, показатели эффективности правоприменения и режим ответственности платформ. Установлено, что китайская трёхуровневая модель, включающая обязательный внутриплатформенный механизм рассмотрения жалоб, государственную ODR-платформу 12315 и административно-судебный уровень, позволила урегулировать 12,33 млн споров без участия государственного регулятора. Узбекская система, напротив, лишена первичного платформенного уровня, что ведёт к регуляторной перегрузке Комитета. Дополнительно исследован опыт Европейского союза: добровольная ODR-платформа, закрытая в 2024 году ввиду невостребованности, показала, что обязательный характер участия операторов является ключевым условием эффективности. Эмпирический анализ подкреплён разбором реального правоприменительного дела Uzum Market/Oila Tanlovi (2024–2025г.), прошедшего все судебные инстанции и наглядно выявившего пробел в нормах об ответственности оператора ЭТП за товары под собственной торговой маркой. По итогам исследования предлагается дополнить Закон «Об электронной коммерции» (ЗРУ-792) четырьмя взаимосвязанными статьями: ст. 13-1 (обязательный внутриплатформенный механизм рассмотрения претензий), ст. 13-2 (функциональная ответственность оператора), ст. 16-1 (стандарты публичной оферты) и ст. 28-1 (государственная ODR-платформа). Предложенные нормы совместимы с действующим ГК Узбекистана и не требуют изменения базовых норм гражданского законодательства.
SUD-EKSPERTIZA MUASSASALARI XULOSALARINI BAHOLASH MEZONLARI VA O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Mazkur maqolada jinoyat protsessida sud eksperti xulosasining dalil sifatidagi protsessual mohiyati, uni baholash mezonlari va amaliyotda yuzaga kelayotgan nazariy-huquqiy muammolar kompleks tahlil qilinadi. Maqolada ekspert xulosasining ilmiy asoslanganligi, ishonchliligi, maqbulligi hamda boshqa dalillar bilan o‘zaro muvofiqligi uning isbotlash jarayonidagi ahamiyatini belgilaydigan asosiy omillar sifatida yoritiladi. Muallif amaldagi jinoyat-protsessual qonunchilikda ekspert xulosasini baholashga doir maxsus va differensial tartib yetarlicha mustahkamlanmaganini asoslab, bu holat huquqni qo‘llash amaliyotida turlicha yondashuvlarga sabab bo‘lishini ta’kidlaydi. Maqolada protsessual talablarga rioya etish, ekspertning vakolati va xolisligini aniqlash, tadqiqot obyektlari hamda qiyosiy namunalarning haqiqiyligi, qo‘llanilgan metodikalarning ilmiy ishonchliligi, xulosaning mantiqiy izchilligi va tushunarliligi alohida mezonlar sifatida ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, davlat va nodavlat sud-ekspertiza tashkilotlari xulosalarini baholashda yagona normativ-metodik yondashuvni shakllantirish zarurati asoslanadi. Xulosa qismida taklif etilgan mezonlarni amaliyotga joriy etish dalillarni baholash samaradorligini oshirish, protsessual xatolarning oldini olish va odil sudlov sifatini ta’minlashga xizmat qilishi qayd etiladi. Maqolada jinoyat ishlarida maxsus bilimlardan foydalanishning protsessual kafolatlarini kuchaytirish, ekspert xulosasining daliliy qiymatini xolis baholash va sud-tergov faoliyatida yagona standartlarni qaror toptirishga yo‘naltirilganligi bilan ahamiyatlidir hamda nazariy jihatdan muhim sanaladi.
DAVLAT ORGANLARI VA TASHKILOTLARINING YURIDIK XIZMATLARI FAOLIYATIDA KORRUPSIYAVIY XAVF-XATARLARNING OLDINI OLISH MEXANIZMLARI
Mazkur ilmiy maqolada davlat organlari va tashkilotlarining yuridik xizmatlari faoliyatida korrupsiyaviy xavf-xatarlarning oldini olish mexanizmlari kompleks va tizimli yondashuv asosida tahlil etilgan. Maqola doirasida amaldagi normativ-huquqiy baza, xususan korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi qonun hujjatlari hamda yuridik xizmatlar faoliyatini tartibga soluvchi me’yorlar o‘rganilib, ularning amaliy qo‘llanilish darajasi baholangan. Shuningdek, normativ-huquqiy hujjatlarni korrupsiyaga qarshi ekspertizadan o‘tkazish tizimi va uning samaradorligi ilmiy asosda tahlil qilingan. Maqolada korrupsiyaviy xavf-xatarlarning kelib chiqish sabablari institutsional, normativ-huquqiy, tashkiliy va ijtimoiy omillar kesimida yoritilib, mahalliy va xorijiy olimlarning ilmiy qarashlari qiyosiy tahlil asosida umumlashtirilgan. Xususan, yuridik xizmatlarning institutsional mustaqilligi yеtarli darajada ta’minlanmaganligi, ekspertiza jarayonlarining formal tusda qolayotgani hamda raqamli monitoring tizimlarining rivojlanmaganligi asosiy muammolar sifatida asoslab berilgan. Maqolada, shuningdek, yuridik xizmatlar faoliyatida korrupsiyaviy xavf-xatarlarni kamaytirish bo‘yicha huquqiy, institutsional va texnologik mexanizmlarni o‘zaro uyg‘unlashtirish zarurligi asoslab berilgan. Shuningdek, yuridik xizmatlarning korrupsiyaga qarshi ekspertiza, shartnomaviy munosabatlarni huquqiy kuzatib borish, davlat xaridlari jarayonida qonuniylikni ta’minlash, manfaatlar to‘qnashuvini aniqlash hamda ichki nazorat tizimlarida faol ishtiroki korrupsiyaviy xavflarni erta bosqichda bartaraf etishning muhim omili sifatida baholangan. Muallif tomonidan korrupsiyaviy xavf-xatarlarning oldini olishda yuridik xizmatlar mustaqilligini kuchaytirish, ularning faoliyatini raqamli monitoring tizimlari bilan integratsiya qilish, ekspertiza jarayonlarida formal yondashuvlarni kamaytirish, xodimlarning kasbiy malakasi va huquqiy madaniyatini oshirish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan. Xulosa sifatida, davlat organlari va tashkilotlarining yuridik xizmatlari korrupsiyaga qarshi kurashish tizimida nafaqat huquqiy maslahat beruvchi, balki qonuniylik, shaffoflik va institutsional halollikni ta’minlovchi muhim preventiv institut sifatida namoyon bo‘lishi asoslantirilgan.